भटके‑विमुक्तांचा इतिहास हा जिद्दीचा...संघर्षाचा अन् स्वाभिमानाचा !
schedule31 Aug 26 person by visibility 13 categoryसामाजिक
महाराष्ट्र न्यूज वन : ३१ ऑगस्ट हा भटके -विमुक्त दिन म्हणून साजरा होतो.या दिनाचे औचित्य साधून भटके विमुक्तांचे प्रश्न, समाजाकडून अपेक्षा यासंबंधी प्रा. शिवाजी कोरवी यांनी लेख लिहिला आहे. तो पुढीलप्रमाणे..
‘भारताच्या इतिहासाच्या काही पृष्ठांवर आजही अपूर्णता दाटून आहे. त्या अपूर्ण पानांवर ज्यांच्या संघर्षाची अक्षरे कोरली आहेत, त्यात भटके‑विमुक्त समाजाचा भाग अगदी महत्त्वाचा आहे. शतकानुशतके भटकंतीचा जीवन स्वीकारताना त्यांनी आपली संस्कृती, लोकपरंपरा, कला आणि हस्तकौशल्य जपली; स्थायी जमीन न असतानाही जिवंत राहण्याची त्या समाजाची जिद्द लक्षात घेण्याजोगी आहे. मुख्य प्रवाहापासून दूर राहूनही त्यांनी भारतीय लोकसंस्कृतीला समृद्ध केले.पण इतिहासाने त्यांना उपेक्षा केवळ केली नाही; ब्रिटिश राज्याने १८७१ मध्ये लागू केलेल्या क्रिमिनल ट्रिब्यूज अॅक्ट Criminal Tribes Act द्वारे त्यांच्यावर “गुन्हेगार” असा जन्मजात कलंक लादला. व्यक्तीने केला तो गुन्हा त्या व्यक्तीला विचारला जाणे नैसर्गिक आहे; परंतु संपूर्ण समाजालाच जन्मावरून संशयित ठरविणे मानवताविरोधी आणि अन्यायकारक होते. १९५२ मध्ये हा कायदा रद्द झाला आणि अनेक समुदायांना विमुक्त जमातीची ओळख मिळाली; तरीही कायद्याचा कलंक मनातून झळकून निघायला अनेक दशक लागले.
आजही अनेक भटके‑विमुक्त कुटुंबांसमोर स्थायी निवारा, शिक्षण, रोजगार, आरोग्यसेवा, कागदपत्रे व सामाजिक सुरक्षा या मूलभूत गरजा अपूर्ण आहेत. भटकंतीच्या जीवनशैलीमुळे अनेकांना जन्मनोंदणी, रहिवासी पुरावा, जातप्रमाणपत्र आणि शैक्षणिक दाखले मिळालेली नसतात. या कागदपत्रांच्या अभावा मुळे सरकारी योजनांचा लाभ मिळत नाही; त्यामुळे विकासाच्या संधींची साखळी तुटते आणि दारिद्र्य पिढ्यांवर पिढय़ांपर्यंतचे हस्तांतर होते. या समाजाकडे पिढ्यान्पिढ्या विकसित झालेले बांबूजन्य वस्तू, पारंपरिक हस्तकला, लोकगीते-लोककथा, पशुपालन व पर्यावरणशास्त्राविषयक प्राचीन ज्ञान आहे. या कौशल्यांना आधुनिक तंत्रज्ञान, प्रशिक्षण व बाजारपेठेची जोड मिळाली तर पारंपरिक व्यवसाय आत्मनिर्भरतेचे मजबूत साधन बनू शकतात. त्यामुळे भटक्या समाजाकडे करुणेने नव्हे तर कौशल्य व स्वाभिमानाच्या दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे.
शिक्षण हा परिवर्तनाचा सबोत प्रभावी मार्ग आहे. एका बालकाच्या हातात पुस्तक आले तर एक कुटुंब बदलते; एका मुलीच्या शिक्षणाने संपूर्ण कुटुंबाची दिशा बदलू शकते. म्हणून भटके‑विमुक्त बालकांना फक्त शाळेत प्रवेश देणे पुरेसे नाही — त्यांना गुणवत्तापूर्ण, सातत्यपूर्ण आणि जीवनोपयोगी शिक्षण, कौशल्यविकास, डिजिटल साक्षरता आणि उच्चशिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करणे गरजेचे आहे. आश्रमशाळा व वसतिगृहे केवळ वर्गखोली नसून सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रयोगशाळा बनवाव्यात; राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० चा उद्देश म्हणजे विद्यार्थ्याला मुळांशी जोडून आधुनिक जगासाठी सक्षम करणे, आणि तो सिद्ध करण्याची वेळ आली आहे.
ओळख म्हणजे अस्तित्व. जन्मदाखला, आधार, रहिवासी पुरावा, जातप्रमाणपत्र आणि शैक्षणिक कागदपत्रे मिळवून देणे म्हणजे प्रशासनाने त्या कुटुंबांना राज्यव्यवस्थेत स्थान द्यावे. कागदपत्रांचा अभाव म्हणजे योजनांचा लाभ न मिळणे आणि नागरिकत्वाची अद्याप अधूरी ओळख. आरक्षण आवश्यक आहे, परंतु फक्त आरक्षण पुरेसे नाही. या समाजाला व्यापक विकासाचे पॅकेज पाहिजे — शिक्षण, आरोग्य, निवारा, रोजगार, उद्योजकता, महिला सक्षमीकरण, डिजिटल साक्षरता व सामाजिक सुरक्षा. आरक्षणा द्वारे दारे उघडतात; परंतु त्या दारातून पुढे जाण्यासाठी शिक्षण, कौशल्य आणि आर्थिक पाठबळ आवश्यक आहे.
जन्मावरून संशय नव्हे; कर्तृत्वावरून सन्मान. आज भटके‑विमुक्त समाजातील अनेक युवक डॉक्टर, अभियंते, शिक्षक, अधिकारी व उद्योजक बनत आहेत. हे वैयक्तिक यश नाही; हे शतकांच्या उपेक्षेला दिलेल्या कर्तृत्वाच्या उत्तरपत्रिकेचे दर्शन आहे. आता या समाजाला करुणेची नव्हे, अधिकारांची भाषा हवी. उपेक्षा नव्हे, समानता हवी. कलंक नव्हे, सन्मान हवा. आश्वासने नव्हे, प्रत्यक्ष विकास हवा. त्यांच्या बालकांच्या हातात भिक्षापात्र नव्हे, पुस्तक असावे; युवकांच्या हातात संशयाची बेडी नव्हे, कौशल्याची साधने असावीत. भूतकाळाचा कलंक नव्हे, भविष्यातील यशाचा अभिमान असावा. भटके‑विमुक्त समाजाचा इतिहास केवळ वेदनेचा नाही; तो जिद्दीचा, संघर्षाचा आणि स्वाभिमानाचा इतिहास आहे. आता त्या इतिहासाला नव्या भविष्याची जोड देण्याची वेळ आली आहे. ज्यांनी रस्त्यांवर जीवन व्यतीत केले, त्यांच्या पुढच्या पिढ्यांनी ज्ञानाच्या मार्गावर वाटचाल करावी. ज्यांच्यावर एके काळी गुन्हेगारीचा कलंक लादला गेला, त्यांची पुढची पिढी त्यांच्या कर्तृत्वाने नवीन ओळख निर्माण करावी. ज्यांना इतिहासाने “विमुक्त” केले, त्यांना आधुनिक भारताने समानता, सन्मान, संधी आणि विकासाच्या मुख्य प्रवाहात पूर्ण स्थान द्यावे. विमुक्ती हा अंत नाही; ती स्वाभिमानाच्या नव्या प्रवासाची सुरुवात आहे.’
